Czym są A priori i A posteriori?

"A priori" i "a posteriori" - dwa tajemnicze i jednocześnie potężne terminy, które mają głębokie filozoficzne korzenie, jednak dość często pojawiają się także w naszym codziennym języku. Oba słowa pochodzą z łaciny, gdzie a priori oznacza "z wcześniejszego", a a posteriori - "z następnego". Terminy te nie tylko wzbogacają naszą leksykę, ale także otwierają drzwi do skomplikowanych pytań o to, jak poznajemy świat i jakie wiedzę możemy uznać za wiarygodne.

A priori - to wiedza, którą zdobywamy niezależnie od jakiegokolwiek doświadczenia. To to, co wiemy jeszcze przed tym, jak wchodzimy w interakcję ze światem lub zbieramy fakty. Może to wydawać się dziwne: jak można coś wiedzieć, nie mając żadnego doświadczenia? Ale filozofowie twierdzą, że taka wiedza rzeczywiście istnieje.

Filozof Immanuel Kant był jednym z najważniejszych myślicieli, którzy rozwijali ideę wiedzy a priori. Wyjaśniał, że mamy wbudowane struktury rozumienia świata, na przykład wiedzę matematyczną. Nikt z nas nie odkrywa, że 2+2=4, za pomocą eksperymentów. Nie uczymy się tego przez obserwację lub doświadczenie. To wiedza, która istnieje w nas a priori - przed jakimkolwiek doświadczeniem i nie wymaga dowodów. Taka sama sytuacja dotyczy logiki: zasady logiki są a priori, ponieważ leżą u podstaw naszego myślenia.

Innym przykładem jest geometria. Geometria euklidesowa, którą uczymy się w szkole, opiera się na aksjomatach, które nie wymagają dowodów. One po prostu "są". Na przykład, że linia prosta jest najkrótszą odległością między dwoma punktami, postrzegamy jako coś oczywistego i oczywistego. Ta wiedza jest a priori, ponieważ nie mamy dla niej zmysłowych potwierdzeń - pochodzi z samej natury naszego myślenia.

W przeciwieństwie do wiedzy a priori, a posteriori - to wiedza, którą zdobywamy przez doświadczenie, obserwację i eksperymenty. To ta wiedza, która pojawia się po tym, jak bezpośrednio zetknęliśmy się z rzeczywistością.

Na przykład, nie możesz wiedzieć, że woda zamarza w 0°C, dopóki nie zobaczysz tego na własne oczy lub nie zdobędziesz takiej wiedzy od innych. Tę wiedzę zdobywasz przez doświadczenie i nie jest ona "wbudowana" w twój umysł, jak wiedza matematyczna czy logiczna. To typowy przykład wiedzy a posteriori.

Innym przykładem jest: dowiadujemy się, że lato jest cieplejsze od zimy, tylko dzięki obserwacjom i doświadczeniu życia w różnych porach roku. Tego rodzaju wiedza jest wynikiem naszego bezpośredniego kontaktu z otaczającym światem.

Immanuel Kant był jednym z pierwszych filozofów, którzy szczegółowo opracowali koncepcję rozróżnienia wiedzy na a priori i a posteriori. Podkreślał, że nasza wiedza nie ogranicza się tylko do jednego z tych rodzajów. Oba typy wiedzy są ważne i uzupełniają się nawzajem.

Filozofowie-racjonaliści, tacy jak René Descartes, podkreślali rolę wiedzy a priori - tego, co możemy poznać tylko za pomocą rozumu, niezależnie od doświadczenia zmysłowego. Dla nich rozum był głównym źródłem prawdy. Na przykład, Descartes uważał, że istnienie człowieka można udowodnić a priori przez rozum, a nie przez doświadczenie. Jego słynne zdanie "Cogito, ergo sum" ("Myślę, więc jestem") jest jednym z przykładów wiedzy, którą można zdobyć niezależnie od danych zmysłowych.

W przeciwieństwie do tego, empirycy, tacy jak John Locke czy David Hume, podkreślali, że nasz umysł to swoista "czysta karta", na której zapisujemy wiedzę dopiero po tym, jak poznajemy świat przez doświadczenie. Dla nich cała wiedza jest a posteriori, i nie możemy wiedzieć nic bez doświadczenia.

W nowoczesnym życiu rzadko zastanawiamy się nad tym, jakie wiedzy zdobywamy a priori, a jakie - a posteriori. Jednak te koncepcje pojawiają się częściej, niż się wydaje.

W codziennych rozmowach słowo "a priori" często używane jest, gdy chcemy podkreślić coś oczywistego, coś, co nie wymaga dowodów. Na przykład, zdanie: "To a priori oczywiste, że trzeba uczyć się matematyki, aby odnieść sukces w nauce" oznacza, że ta wiedza jest postrzegana jako aksjomat, jako coś oczywistego.

Z drugiej strony, a posteriori zdobywamy wiedzę przez doświadczenie. Na przykład, gdy mówisz: "Teraz a posteriori wiem, że bez planowania podróż będzie chaotyczna", oznacza to, że twoje doświadczenie dało ci tę wiedzę.