Ludzie zaczęli marzyć o doskonałym świecie na długo przed pojawieniem się nowoczesnych państw. Świat bez wojen, przestępczości, głodu, niesprawiedliwości i biedy wydawał się nie fantazją, a całkiem osiągalnym celem. W różnych epokach filozofowie, pisarze i myśliciele starali się wyobrazić, jak mogłoby wyglądać życie, gdyby ludzie nauczyli się żyć w pełnej harmonii.

W ten sposób stopniowo narodziła się utopia — nie tylko gatunek literacki, ale jedna z najstarszych prób odpowiedzi na pytanie, jakie powinno być idealne społeczeństwo.

Dziś słowo „utopia” często używane jest jako synonim niemożliwego marzenia. Jednak jego historia jest znacznie ciekawsza i starsza, niż może się wydawać.

Utopia — to gatunek literacki, filozoficzny i społeczno-polityczny, w którym opisany jest wymyślony świat o niemal doskonałej strukturze. Panują w nim sprawiedliwość, porządek, dobrobyt i harmonia, a większość problemów, które towarzyszą ludzkości, udało się już pokonać.

W przeciwieństwie do bajki, utopia prawie zawsze stara się wyjaśnić, jak udało się stworzyć taki ład. Autorzy szczegółowo opisują ustrój państwowy, prawa, gospodarkę, edukację, pracę, relacje rodzinne, a nawet codzienne życie ludzi.

Dlatego utopijne dzieła interesowały nie tylko pisarzy, ale także filozofów, myślicieli politycznych i ekonomistów.

Sam termin „utopia” pojawił się na początku XVI wieku dzięki angielskiemu humanisty Thomasowi Morowi.

W 1516 roku opublikował książkę „Utopia”, w której opisał wymyśloną wyspę o niezwykłym ustroju państwowym. Jej mieszkańcy nie znali własności prywatnej, dużo pracowali, zdobywali wykształcenie i żyli według wspólnych praw.

Tytuł książki był swoistą grą językową.

Pochodzi od greckich słów ou („nie”) i topos („miejsce”), co dosłownie oznacza „miejsce, którego nie ma”. Jednocześnie jest zbieżne z słowem eu-topos, które tłumaczy się jako „dobre miejsce”.

W ten sposób Thomas Mor zakorzenił w samej nazwie podwójne znaczenie: jego państwo było jednocześnie i „dobrym miejscem”, i miejscem, którego nie ma w rzeczywistym świecie.

W rzeczywistości tak.

Choć sam termin pojawił się dopiero w XVI wieku, idea idealnego społeczeństwa jest znacznie starsza.

Już w IV wieku przed naszą erą starogrecki filozof Platon w pracy „Państwo” opisywał idealny, według niego, ustrój państwowy. Choć współcześni badacze nie zawsze odnoszą to dzieło do utopii w nowoczesnym rozumieniu, jego wpływ na rozwój gatunku był ogromny.

W XVII wieku pojawiły się inne znane utopie.

W „Mieście Słońca” Tommaso Campanella opisał państwo oparte na wspólnej pracy, edukacji i wiedzy.

Francis Bacon w „Nowej Atlantydzie” wyobraził sobie kraj, w którym główną siłą napędową rozwoju stała się nauka i badania.

Pomimo różnic między tymi dziełami, wszystkie łączyło pragnienie odpowiedzi na jedno pytanie: jak stworzyć społeczeństwo, w którym ludzie będą żyć lepiej niż kiedykolwiek wcześniej?

Utopijne dzieła nigdy nie były tylko fantazjami o beztroskim życiu. Przede wszystkim starały się odpowiedzieć na ważne pytanie: czy można uczynić świat sprawiedliwszym i lepszym?

Dlatego większość autorów utopii nie tylko wymyślała idealne państwa. Krytykowali w nich wady współczesnego im społeczeństwa i proponowali własną wizję tego, jak mogłoby wyglądać.

Kiedy Thomas Mor pisał „Utopię”, rozważał nad nierównością społeczną w Anglii. Tommaso Campanella szukał modelu państwa opartego na wiedzy i wspólnej pracy, a Francis Bacon wyobrażał sobie przyszłość, w której nauka działa na rzecz całej ludzkości.

Innymi słowy, prawie każde utopijne dzieło opowiada nie tyle o wymyślonej przyszłości, ile o problemach swojej epoki.

To pytanie od wielu wieków pozostaje jednym z najtrudniejszych w filozofii.

Z jednej strony ludzie zawsze dążyli do sprawiedliwości, wolności i dobrobytu. Z drugiej — każdy ma własne wyobrażenie o tym, co oznacza „idealne życie”.

To, co dla jednych jest wolnością, inni mogą uważać za chaos. To, co dla kogoś wydaje się sprawiedliwe, dla innego może być nieakceptowalnym ograniczeniem.

Dlatego współcześni filozofowie coraz rzadziej mówią o stworzeniu absolutnie doskonałego społeczeństwa. Zamiast tego więcej uwagi poświęcają poszukiwaniu warunków, w których ludzie o różnych poglądach i wartościach mogą pokojowo współistnieć.

Właśnie tutaj przebiega granica między dwoma pokrewnymi gatunkami.

Utopia pokazuje, jak mógłby wyglądać idealny świat.

Antyutopia stawia zupełnie inne pytanie: co się stanie, jeśli ktoś postanowi uczynić ten świat idealnym za wszelką cenę?

Dlatego wielu literaturoznawców traktuje antyutopię jako swoistą odpowiedź na tradycję utopijną.

Do początku minionego wieku wiele osób szczerze wierzyło, że postęp naukowy i rozwój cywilizacji z pewnością uczynią życie ludzkości szczęśliwszym.

Jednak dwie wojny światowe, totalitarne reżimy, masowe represje i inne tragedie zmusiły wielu myślicieli i pisarzy do przemyślenia tego optymizmu.

Stopniowo w literaturze zaczęły dominować antyutopie — dzieła, które już nie obiecywały idealnej przyszłości, ale ostrzegały przed możliwymi konsekwencjami nadmiernej wiary w postęp, absolutny porządek czy wszechmoc państwa.

Jednak to nie oznacza, że gatunek utopii zniknął. Po prostu dziś częściej istnieje w formie prac filozoficznych, koncepcji społecznych i badań futurologicznych, niż klasycznych powieści.

Tak, chociaż rzadko odpowiadają klasycznym kanonom gatunku.

Dziś motywy utopijne można znaleźć w wielu dziełach science fiction, które pokazują przyszłość, w której ludzkości udało się pokonać wojny, głód, biedę lub kryzysy ekologiczne.

Jednym z najznakomitszych przykładów często nazywa się wszechświat „Star Trek”. W nim ludzkość zjednoczyła się, w dużej mierze pozbyła się materialnej nierówności i skierowała swoje wysiłki na rozwój nauki i badania kosmosu.

Jednocześnie nawet najoptymistyczniejsze współczesne dzieła rzadko pokazują całkowicie doskonały świat. Ich autorzy pozostawiają miejsce na dylematy moralne, konflikty i trudne wybory, ponieważ to one sprawiają, że historia jest przekonująca.

Historia utopii to przede wszystkim historia ludzkiej nadziei. Od antycznych filozofów po współczesnych pisarzy ludzie wciąż i wciąż starali się wyobrazić świat, w którym panują sprawiedliwość, pokój i dobrobyt.

Może dlatego utopijne dzieła nie tracą na aktualności nawet setki lat po ich pojawieniu się. Nie oferują uniwersalnej recepty na budowę idealnego państwa, ale przypominają, że dążenie do uczynienia świata lepszym jest jedną z najważniejszych cech ludzkiej cywilizacji.

I chociaż absolutnie doskonałe społeczeństwo najprawdopodobniej pozostanie nieosiągalne, to właśnie próby jego wyobrażenia wielokrotnie stawały się impulsem do rzeczywistych zmian — rozwoju nauki, edukacji, praw człowieka i instytucji demokratycznych. Może prawdziwa wartość utopii polega nie na tym, że opisuje miejsce, którego nie ma, ale na tym, że zmusza nas do ciągłego zastanawiania się nad tym, jak chcielibyśmy widzieć świat wokół siebie.