Berserkiem nazywa się wojownika, który w walce wpada w niekontrolowany szał, prawie nie odczuwa bólu i kontynuuje atakowanie, nie zważając na niebezpieczeństwo. Dziś ten obraz najczęściej pojawia się w fantasy, grach wideo, mandze i anime. Jednak pochodzi on nie z nowoczesnej kultury masowej, a ze skandynawskich sag i dawnonordyckich wyobrażeń o wojownikach-zwierzętach.

Słowo berserk pochodzi od dawnonordyckiego berserkr. Jego dokładne pierwotne znaczenie wciąż budzi dyskusje. Według najpowszechniejszej wersji, pierwsza część słowa związana jest z ber — „niedźwiedź”, a druga, serkr, oznacza koszulę lub odzież. W takim razie berserkr można przetłumaczyć jako „niedźwiedzia koszula” — prawdopodobnie tak nazywano wojownika, który nosił niedźwiedzią skórę.

Inna wersja wiąże ber- z znaczeniem „nagie” lub „niezakryte”. W takim przypadku berserk to „wojownik bez koszuli”, czyli osoba, która wchodzi do walki bez zbroi. Oba tłumaczenia odpowiadają obrazowi nieustraszonego wojownika, jednak wyjaśnienie związane z niedźwiedzią skórą obecnie uważane jest za bardziej prawdopodobne.

W języku ukraińskim występują formy berserk i berserker. Pierwsza jest bliższa dawnonordyckiemu słowu i częściej używana jest w nazwach dzieł, klas postaci oraz opisach stanu bojowego. Druga trafiła do użycia głównie przez inne języki europejskie.

W skandynawskich sagach berserkowie opisywani byli jako szczególni wojownicy, których łączono z Odynem. Podczas walki rzekomo wpadali w stan szalonej furii: warczeli, gryźli krawędzie tarcz, atakowali z niezwykłą siłą i pozostawali prawie niewrażliwi na ból.

W „Sadze o Inglingach”, którą w XIII wieku spisał islandzki poeta i historyk Snorri Sturluson, wojownicy Odyna idą do walki bez pancerzy, szaleją jak wilki lub psy i mają siłę niedźwiedzi czy byków. Po zakończeniu takiego ataku rzekomo ogarniał ich silne wyczerpanie i słabość.

Jednak sagi nie powinny być traktowane jako dokładne świadectwa świadków. Większość tych tekstów spisano znacznie później niż opisywane wydarzenia, dlatego informacje historyczne w nich łączą się z mitami, artystycznymi przesadami i folklorystycznymi motywami. Badacze nie mają jednoznacznej odpowiedzi, czy istnieli berserkowie jako odrębna grupa wojowników z wyraźnymi rytuałami, czy ich obraz w dużej mierze stworzyła późniejsza tradycja literacka.

Nie jest również do końca poprawnie nazywać berserkiem każdego wikinga. Wiking — to znacznie szersze pojęcie, związane z morskimi wyprawami i skandynawskim społeczeństwem odpowiedniej epoki. Berserkowie zaś pojawiają się w źródłach jako szczególni wojownicy z charakterystycznym zachowaniem, reputacją i prawdopodobnie własnymi praktykami rytualnymi.

Pochodzenie tzw. furii berserka próbowano wyjaśnić na różne sposoby. W szczególności istnieje popularna hipoteza, że przed walką wojownicy spożywali muchomory, czarną bletkę lub inne substancje, które mogły zmieniać świadomość. Jednak nie ma przekonujących dowodów na regularne używanie przez berserków konkretnych roślin czy grzybów.

Nie mniej prawdopodobne jest, że taki stan wywoływało połączenie rytualnego samonawiedzenia, silnego stresu, psychologii grupowej i wyrzutu adrenaliny. Wojownik mógł celowo doprowadzać się do skrajnego emocjonalnego podniecenia za pomocą krzyków, rytmicznych ruchów lub innych obrzędowych działań.

Nie można też odrzucać artystycznej przesady. Opowieści o ludziach, których nie brały miecze i ogień, mogły wzmacniać sławę danego wojownika lub zastraszać jego przeciwników.

Z czasem słowo straciło czysto historyczne znaczenie. W języku angielskim wyrażenie go berserk oznacza „oszaleć”, „wpaść w szał”, „całkowicie stracić kontrolę”. W podobnym znaczeniu termin używany jest także w ukraińskim:

W grach fabularnych i wideo berserk często jest osobną klasą postaci. Zazwyczaj taki wojownik zadaje duże obrażenia, może stawać się silniejszy po ranach, ale ma słabszą obronę lub na pewien czas traci kontrolę nad własnymi działaniami. Historyczny obraz tutaj przekształcił się w zrozumiałą formułę gry: im silniejsza furia, tym bardziej niebezpieczna postać.

W Neon Genesis Evangelion termin związany jest przede wszystkim z zachowaniem Ewy-01. Już na początku serialu wychodzi ona spod kontroli, zaczyna poruszać się samodzielnie i gwałtownie atakuje Anioła.

W japońskim oryginale ten stan oznaczany jest słowem bōsō, które można przetłumaczyć jako „niekontrolowany ruch”, „szaleństwo” lub „wyjście spod kontroli”. W anglojęzycznych tłumaczeniach i dyskusjach często przekazywane jest słowem berserk. Stąd pochodzą znane wyrażenia „Ewa wpadła w berserk” i „tryb berserka”.

To nie tylko tymczasowe wzmocnienie bojowe. Ewa przestaje być posłuszną maszyną i zachowuje się jak żywa istota: ryczy, pełza, rozrywa przeciwnika i działa niezależnie od poleceń pilota i centrum dowodzenia. Słowo berserk tutaj podkreśla nie tylko siłę, ale i całkowitą utratę kontroli oraz powrót do pierwotnego, niemal zwierzęcego zachowania.

Tytuł mangi Kentaro Miury Berserk również nawiązuje do szaleństwa, przemocy i walki na granicy ludzkich możliwości. Według Miury, wybrał go już na wczesnym etapie pracy, ponieważ słowo wydawało mu się tajemnicze, silne i dobrze odpowiadało obrazowi Gatsu. Autor nie tworzył początkowej koncepcji wokół historycznych skandynawskich wojowników — to połączenie stało się wyraźniejsze już podczas rozwoju fabuły.

Gatsu nie jest berserkiem w dosłownym historycznym znaczeniu, ale wielokrotnie pozwala furii kierować sobą. Nadal walczy po ciężkich ranach, ignoruje ból i przekształca swoje ciało w narzędzie zemsty. Jego wewnętrzną żądzę przemocy ucieleśnia Bestia Ciemności, która próbuje przekonać bohatera do rezygnacji z współczucia i samokontroli.

Jeszcze wyraźniejszy ten związek staje się po pojawieniu się Zbroi Berserka. Tłumi ból, zmusza okaleczone ciało do dalszego ruchu i pozwala Gatsu przekroczyć zwykłe ludzkie granice. Jednocześnie zbroja zagraża jego życiu i stopniowo pozbawia zdolności rozróżniania wrogów i sojuszników.

Zbroja uosabia główną ideę zawartą w obrazie berserka: ogromna siła ma swoją cenę. Wojownik zyskuje przewagę w walce, ale ryzykuje utratę samokontroli, zdrowia, a w końcu — i własnej człowieczeństwa.

Dlatego w nowoczesnej kulturze berserk to nie tylko bardzo silny lub wściekły wojownik. Kluczową cechą obrazu jest niebezpieczne przekroczenie granicy, po której siła nie podlega już woli. To właśnie łączy skandynawskiego wojownika z dawnej sagi, Ewę-01, która wyrwała się spod kontroli, i Gatsu, który w walce z wrogami ryzykuje utratę samego siebie.