Dlaczego to samo wydarzenie wywołuje zupełnie różne reakcje? Dlaczego jedna osoba spokojnie przyjmuje krytykę, a dla innej staje się ona silnym przeżyciem emocjonalnym? Dlaczego ktoś w niebezpiecznej sytuacji zastyga, ktoś inny ucieka, a jeszcze inny zaczyna działać?

Bardzo często staramy się wyjaśniać człowieka przez proste przeciwstawienia: to wrodzone czy nabyte, biologia czy psychologia, genetyka czy wychowanie. W rzeczywistości to błędne myślenie.

Człowiek to złożony system biopsychospołeczny. Kiedy mówimy o emocjach, zachowaniu czy reakcjach psychologicznych, zawsze mamy do czynienia z interakcją wielu poziomów: genetyki, pracy układu nerwowego i hormonalnego, wcześniejszych doświadczeń, warunków środowiskowych, podstawowych potrzeb fizjologicznych i kontekstu społecznego.

Dlatego współczesna biologia nie lubi prostych odpowiedzi. Mogą być one wygodne, ale prawie zawsze tracą znaczną część tego, co tak naprawdę się dzieje.

Kiedy mówimy o biologii, często wydaje się, że chodzi wyłącznie o geny. Ale to tylko część historii. Genetyka wyznacza pewne możliwości, jednak to, jak są one realizowane, zależy od bardzo wielu czynników. Podoba mi się porównanie: genetyka to tekst, a epigenetyka to sposób jego odczytania. Ten sam tekst można czytać na różne sposoby. Tak samo różne fragmenty genomu mogą manifestować się silniej lub słabiej w zależności od warunków życia, doświadczeń czy środowiska.

Do tego dochodzą cechy wczesnego rozwoju, doświadczenia dziecięce, styl życia, sen, aktywność fizyczna, odżywianie, stan mikrobiomu oraz czynniki, których nie kontrolujemy, na przykład życie w warunkach wojny czy długotrwałego stresu.

Dlatego każda nasza reakcja to nie wynik działania jakiegoś jednego mechanizmu, ale suma interakcji wielu systemów.

Słowo „wrażliwość” różni specjaliści mogą używać na różne sposoby. Jako biolog komórkowy, przede wszystkim mówiłabym o wrażliwości receptorów.

Kiedy słyszymy o dopaminie czy serotoninie, odnosi się wrażenie, że najważniejsza jest ilość tych substancji. W rzeczywistości neuroprzekaźnik to tylko cząsteczka. Aby zadziałał, musi połączyć się z receptorem — swoistym „zamkiem” na komórce. Dopiero po tym uruchamiany jest kaskada procesów, które kształtują odpowiedź komórkową.

Do jednego neuroprzekaźnika może istnieć kilka różnych receptorów, a każdy z nich może mieć różną wrażliwość. Co więcej, ta wrażliwość zależy zarówno od cech genetycznych, jak i od wpływu środowiska.

Dlatego popularne wyjaśnienia w rodzaju „więcej serotoniny — lepiej” lub „mniej dopaminy — gorzej” zbytnio upraszczają rzeczywistość.

W rzeczywistości chodzi o dwie różne sytuacje. Pierwsza — kiedy jedno wydarzenie wywołuje różne reakcje u różnych ludzi. Druga — kiedy ta sama osoba w różnym czasie reaguje na to samo wydarzenie w różny sposób.

U różnych ludzi występują różne cechy genetyczne, różne doświadczenia i stan układu nerwowego. Dlatego reakcje mogą się znacznie różnić.

Ale nawet jedna osoba nie reaguje zawsze w ten sam sposób. Duże znaczenie ma to, czy się wyspała, jak bardzo jest zmęczona, czy zaspokojone są jej podstawowe potrzeby, czy przyjmuje jakieś leki. Dla kobiet ważną zmienną może być także faza cyklu menstruacyjnego.

Innymi słowy, mózg nigdy nie działa w próżni. Zawsze reaguje w określonym stanie psychofizjologicznym.

Freeze, fight i flight — to trzy podstawowe ewolucyjne strategie reagowania na zagrożenie. Ale ważne jest, aby pamiętać: to nie typy ludzi.

Ta sama osoba, w zależności od sytuacji, może najpierw zastygnąć, aby ocenić niebezpieczeństwo, potem uciekać lub wręcz przeciwnie, zacząć aktywnie się bronić. Jaka reakcja wystąpi jako pierwsza, zależy od połączenia wielu czynników: wcześniejszych doświadczeń, cech układu nerwowego, aktualnego stanu organizmu oraz konkretnego kontekstu.

Dlatego nie warto postrzegać tych reakcji jako sztywnych kategorii. W rzeczywistości są one bardzo dynamiczne i mogą przechodzić jedna w drugą. I nie ma tutaj żadnej „prawidłowej” reakcji. Z naukowego punktu widzenia pojęcie „normalnej reakcji” jest w ogóle mało poprawne.

W biologii norma to nie jedna poprawna odpowiedź, ale pewien zakres adaptacyjności. Na przykład czasami najlepszym rozwiązaniem będzie zastygnąć, a czasami — działać maksymalnie szybko. Skuteczność reakcji określa nie sama reakcja, ale sytuacja, w której powstała.

Dlatego ocenianie zachowania człowieka należy przeprowadzać nie według szablonu, ale w konkretnym kontekście.

Nasz mózg nie tylko reaguje na wydarzenia. On nieustannie porównuje nowe informacje z wcześniejszymi doświadczeniami i wykorzystuje je do prognozowania. W tym procesie kluczową rolę odgrywa neuroplastyczność, do której należy między innymi zdolność mózgu do przebudowywania swoich połączeń pod wpływem doświadczenia.

Dlatego ta sama sytuacja może oznaczać zupełnie różne rzeczy dla różnych ludzi. Dla kogoś krytyka stanie się bodźcem do rozwoju, dla kogoś innego — sygnałem niebezpieczeństwa, a dla jeszcze innego — po prostu nie będzie miała dużego znaczenia. To nie chodzi o siłę czy słabość charakteru. To wynik tego, jak przez życie kształtował się system przetwarzania informacji.

Współczesna neurobiologia już dobrze wyjaśnia wiele ogólnych prawidłowości działania mózgu. Ale dokładnie przewidzieć reakcję konkretnej osoby w konkretnej sytuacji na razie nie potrafi. Powód jest prosty: jednocześnie oddziałują genetyka, doświadczenie, stan fizjologiczny, kontekst wydarzenia i dziesiątki innych czynników.

Dlatego dzisiaj nauka może mówić o tendencjach i prawdopodobieństwach, ale nie o dokładnych prognozach.

Prawdopodobnie główny wniosek polega właśnie na tym: nie warto szukać prostych wyjaśnień złożonego ludzkiego zachowania. Nasze reakcje nigdy nie są determinowane tylko przez jeden czynnik. Rodzą się na przecięciu genetyki, pracy mózgu, wcześniejszych doświadczeń, stanu fizjologicznego i środowiska. To właśnie ta złożona interakcja czyni każdą osobę unikalną.