Mary Sue: kto to jest i dlaczego ten termin tak denerwuje

Termin Mary Sue od dawna wykracza poza fanfiki i stał się uniwersalnym określeniem dla postaci w filmach, serialach i książkach. Używa się go w dyskusjach o nowych filmach, bohaterkach franczyz superbohaterskich, a nawet klasycznej literaturze. Ale co tak naprawdę oznacza Mary Sue — i dlaczego to słowo wywołuje tyle złości?

Termin pojawił się w latach 70. w społeczności fanów Star Trek. W satyrycznym fanfiku Polly Smith Mary Sue była idealną młodą oficer, którą wszyscy kochali, podziwiali i która ratowała załogę lepiej niż doświadczeni bohaterowie serialu. To był żart z nadmiernie zakochanych w sobie wstawek autorskich — postaci, które pełniły rolę fantazji autora, a nie pełnoprawnej części historii.

Z czasem termin się rozszerzył i stracił precyzję. Zwykle Mary Sue nazywa się postacią, która niemal nie ma wad, jest niezwykle utalentowana we wszystkim naraz, łatwo zdobywa sympatię innych bohaterów i rzadko spotyka się z realnymi konsekwencjami swoich błędów. Fabuła jakby dostosowuje się do niej, a konflikty rozwiązują się same. Problem nie leży w sile czy sukcesie postaci, ale w tym, że te cechy nie mają wartości.

Po pierwsze, dlatego że często jest używany niedbale. Każdą silną lub kompetentną bohaterkę szybko określa się mianem Mary Sue, nawet jeśli ma wewnętrzne konflikty, popełnia błędy lub rozwija się w trakcie historii. W rezultacie termin przekształcił się z narzędzia krytyki złego pisania w sposób na deprecjonowanie postaci — szczególnie żeńskiej.

Po drugie, Mary Sue niemal zawsze ma konotacje genderowe. Męskie postaci o tych samych cechach często otrzymują zupełnie inne etykiety: „charyzmatyczny bohater”, „wybrany”, „fajny antybohater”. Od Luke'a Skywalkera po Jamesa Bonda — podobne cechy rzadko wywołują tę samą falę irytacji, co u postaci żeńskich.

Ważne jest, aby odróżnić Mary Sue od po prostu silnej postaci. Siła, inteligencja czy talent nie czynią bohatera problematycznym same w sobie. Problem pojawia się, gdy postać nie ma wewnętrznej logiki, nie ponosi konsekwencji swoich decyzji i nie zmienia się. Dobrze napisana postać może być genialna, potężna lub niemal niepokonana — ale jej droga wciąż musi mieć swoją cenę, konflikty i ograniczenia.

Rozmowy o Mary Sue to tak naprawdę rozmowy o tym, kto ma prawo być w centrum historii. O oczekiwaniach wobec postaci żeńskich, o podwójnych standardach w krytyce i o strachu przed bohaterami, którzy nie mieszczą się w tradycyjnych archetypach. Termin, który kiedyś był wewnętrznym żartem fanów, dziś stał się markerem głębszych sporów kulturowych.

Mary Sue może być użytecznym pojęciem, jeśli stosuje się je ostrożnie i w istocie — do rozmowy o słabej dramaturgii, a nie o samym fakcie siły postaci. Ale gdy jest używane jako uniwersalna etykieta, bardziej szkodzi dyskusji, niż jej pomaga.

Ostatecznie problem nie leży w Mary Sue, lecz w złych historiach. A jeśli postać wywołuje emocje, kontrowersje i chęć do dyskusji — być może już spełniła swoją rolę, nawet jeśli ktoś bardzo chce nazwać ją „zbyt idealną”.