Gdyby człowiek z początku XX wieku spróbował namalować XXI wiek, najprawdopodobniej przedstawiłby latające samochody, miasta pod przezroczystymi kopułami, roboty-gospodarzy i kosmiczne hotele na Księżycu.

Większość tych prognoz się nie spełniła. Niemniej jednak nie straciły one swojego uroku. Wręcz przeciwnie, dzisiaj takie obrazy budzą szczególny zachwyt. Mają w sobie coś jednocześnie naiwnego, odważnego i zdumiewająco pięknego.

Takie widzenie przyszłości nazywa się retrofuturizmem.

To nie tylko styl artystyczny czy kierunek w designie. Retrofuturizm pozwala spojrzeć na jutrzejszy dzień oczami ludzi, którzy żyli dziesiątki lub nawet sto lat temu, i zobaczyć, o czym marzyli i czego oczekiwali od rozwoju ludzkości.

Retrofuturizm to kierunek artystyczny, który łączy wyobrażenia o przyszłości, charakterystyczne dla minionych epok, z współczesnym spojrzeniem na historię.

Prościej mówiąc, to „przyszłość, jaką widziano w przeszłości”.

Dziś, przeglądając stare czasopisma, plakaty, książki czy filmy, możemy zobaczyć, jak ludzie wyobrażali sobie XXI wiek wiele dziesięcioleci temu. To właśnie te obrazy stały się podstawą retrofuturizmu.

Łatwo je rozpoznać po połączeniu staroświeckiej estetyki z fantastycznymi technologiami: balony obok statków kosmicznych, parowe mechanizmy sterujące robotami, czy samochody atomowej epoki o charakterystycznym designie lat 50-tych.

Pomimo swojej nazwy, retrofuturizm ukształtował się stosunkowo niedawno.

Sam termin zaczęto aktywnie używać dopiero w drugiej połowie XX wieku, kiedy stało się jasne, że rzeczywistość okazała się zupełnie inna, niż wyobrażali ją pisarze, artyści i inżynierowie poprzednich pokoleń.

Jednak same obrazy przyszłości pojawiły się znacznie wcześniej. Szczególnie aktywnie tworzyli je pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku — w okresie dynamicznego rozwoju nauki, techniki i przemysłu.

Elektromobilność, samochody, balony, samoloty, radio, a później początek ery kosmicznej wywołały poczucie, że ludzkość stoi u progu niesamowitych odkryć.

Wydawało się, że jeszcze trochę — i ludzie będą żyć na innych planetach, roboty będą wykonywać wszystkie prace domowe, a transport będzie latał tuż nad miastami.

Część tych prognoz rzeczywiście się spełniła. Inne pozostały jedynie pięknymi fantazjami.

Dlatego dzisiaj postrzegamy je już nie jako prognozy, ale jako swoiste dokumenty historyczne, które opowiadają o nadziejach, lękach i wyobrażeniach ludzi swojej epoki.

Ciekawe, że w różnych dziesięcioleciach ludzie często wyobrażali sobie nadchodzący świat według podobnego schematu.

Pod koniec XIX wieku wielu artystów było przekonanych, że wszystkie nowe maszyny będą działały na parę.

W latach 50-tych niemal wszyscy fantastycy wierzyli, że głównym źródłem energii stanie się atom. Dlatego w reklamach tamtego okresu można zobaczyć atomowe samochody, atomowe samoloty, a nawet sprzęt gospodarstwa domowego, który rzekomo będzie działał na energię jądrową.

W latach 60-tych głównym marzeniem stała się przestrzeń kosmiczna.

Wielu było przekonanych, że już na początku XXI wieku turystyczne loty na Księżyc staną się tak samo powszechne, jak dzisiejsze loty samolotowe.

Współczesnemu czytelnikowi takie prognozy mogą wydawać się naiwne, jednak doskonale pokazują, jakie odkrycia i technologie najbardziej fascynowały ludzi w ich czasach.

Jednymi z pierwszych, którzy zaczęli badać przyszłość, byli właśnie pisarze.

Juliusz Verne w XIX wieku niezwykle trafnie przewidział pojawienie się łodzi podwodnych, loty na Księżyc i wiele innych wynalazków.

Herbert Wells w swoich powieściach łączył naukowe idee z refleksjami na temat przyszłości ludzkości, tworząc światy, które do dziś inspirują pisarzy, reżyserów i artystów.

Ciekawe, że wiele klasycznych dzieł utopii i antyutopii można również rozpatrywać przez pryzmat retrofuturizmu. Demonstrują przyszłość taką, jaką wyobrażali ją autorzy swojej epoki. Dlatego dzisiaj te książki są interesujące nie tylko ze względu na swoje fabuły, ale także na to, jak odzwierciedlają naukowe, społeczne i kulturowe wyobrażenia minionych pokoleń.

Retrofuturizm to nie jeden jedyny styl. Z biegiem czasu wokół niego ukształtowało się kilka odrębnych kierunków, z których każdy pokazuje przyszłość taką, jaką ją wyobrażano w danej epoce historycznej.

Dlatego niektóre dzieła przypominają wiktoriańską Anglię z parowymi maszynami, inne — atomową epokę lat 50-tych, a jeszcze inne odtwarzają futurystyczne komputery epoki kaset magnetycznych.

Najbardziej znany rodzaj tego kierunku to steampunk (Steampunk).

Akcja zazwyczaj rozgrywa się w świecie przypominającym wiktoriańską Anglię XIX wieku. W nim technologie osiągnęły niesamowity rozwój, ale działają nie na elektryczności czy cyfrowych komputerach, lecz na maszynach parowych, mechanicznych przekładniach i skomplikowanych mechanizmach zegarowych.

Dlatego w steampunk można zobaczyć gigantyczne mechaniczne roboty, parowe balony, gogle pilotów, brązowe mechanizmy i dziwaczne wynalazki, które wyglądają jednocześnie staroświecko i futurystycznie.

Na formowanie tej estetyki znacząco wpłynęły dzieła Juliusza Verne'a i Herberta Wellsa.

Dieselpunk przenosi nas już w pierwszą połowę XX wieku — mniej więcej między latami 20-tymi a 50-tymi.

Łatwo go rozpoznać po masywnej technice, lokomotywach, samolotach, wojskowej estetyce, architekturze art déco i industrialnych krajobrazach.

Jeśli steampunk romantyzuje epokę pary, to dieselpunk pokazuje świat, w którym postęp technologiczny jest nierozerwalnie związany z silnikami spalinowymi, dużym przemysłem i dynamicznym rozwojem inżynierii.

Po II wojnie światowej ludzkość zafascynowała się energią atomową.

W latach 50-tych i 60-tych wielu było przekonanych, że to właśnie atom na zawsze zmieni życie ludzi. Artyści i pisarze wyobrażali sobie atomowe samochody, samoloty, sprzęt gospodarstwa domowego, a nawet całe miasta, które będą działały na kompaktowych reaktorach jądrowych.

To właśnie te fantazje stały się podstawą atompunku (Atompunk).

Dla tego kierunku charakterystyczne są jaskrawe kolory, płynne formy, kosmiczne motywy, optymizm i niemal nieograniczona wiara w naukę i postęp techniczny.

W przeciwieństwie do wcześniejszych kierunków, kasetowy futuryzm (Cassette Futurism) pokazuje przyszłość taką, jaką ją wyobrażano w latach 70-tych i 80-tych.

Tu dominują duże komputery, monitory elektrono-świetlne, kasety magnetyczne, przyciski paneli sterujących i nieskończone rzędy migających wskaźników.

Dziś taka technika wydaje się przestarzała, ale kilka dziesięcioleci temu to właśnie ona uosabiała najnowocześniejsze technologie.

Jednym z najsłynniejszych przykładów tego stylu jest film „Obcy” (Alien) z 1979 roku. Statek kosmiczny wyposażony jest w komputery, które dziś wyglądają prymitywnie, chociaż w swoim czasie wydawały się szczytem postępu technicznego.

Dziś ten styl można spotkać praktycznie we wszystkich dziedzinach sztuki.

W kinematografii jaskrawymi przykładami są „Brazylia” Terry'ego Gilliama, „Kapitan nieba i świat jutra” (Sky Captain and the World of Tomorrow), „Jutroland” (Tomorrowland), a także już wspomniany „Obcy”, który stał się jednym z najlepszych przykładów kasetowego futuryzmu.

W świecie gier wideo retrofuturystyczna estetyka jest wykorzystywana nie mniej aktywnie. Seria BioShock łączy architekturę art déco z fantastycznymi technologiami, Fallout demonstruje świat, który na zawsze pozostał w wyobrażeniach o przyszłości lat 50-tych, a The Outer Worlds świadomie naśladuje kosmiczną fantastykę połowy XX wieku.

Dziś ten styl można również zobaczyć w grafice, architekturze, reklamie, modzie i sztuce cyfrowej. Pomaga stworzyć szczególną atmosferę — nostalgię za przyszłością, której ludzkość nigdy nie zobaczyła.

Paradoks retrofuturizmu polega na tym, że w rzeczywistości opowiada on nie tyle o przyszłości, co o przeszłości. Przez fantastyczne maszyny, kosmiczne miasta i niesamowite wynalazki widzimy, o czym marzyły różne pokolenia ludzi i jak wyobrażały sobie jutrzejszy dzień.

Dlatego ten styl wywołuje jednocześnie nostalgię i zachwyt. Przypomina, że każda epoka tworzy swój własny obraz przyszłości, który prawie nigdy nie pokrywa się z rzeczywistością.

Może w tym tkwi główna wartość retrofuturizmu. Pokazuje nie to, jakim stał się świat, ale to, jak ludzie szczerze mieli nadzieję go zobaczyć. I chociaż większość tych fantazji się nie spełniła, pozostawiły po sobie bogate dziedzictwo kulturowe, które do dziś inspiruje pisarzy, artystów, reżyserów, projektantów i miliony miłośników fantastyki na całym świecie.