Istota pojęcia EGP i jego klasyfikacja

Najważniejszym elementem badań geograficznych jest ustalenie i analiza powiązań między obiektami rozmieszczonymi w przestrzeni, które są określane przez ich lokalizację.

Położenie ekonomiczno-geograficzne (PEG) — jeden z rodzajów ogólnego położenia geograficznego — to położenie określonego obiektu ekonomiczno-geograficznego w stosunku do innych obiektów, które mają dla niego znaczenie gospodarcze (dróg transportowych, granic państwowych, miejscowości, źródeł surowców i energii).

Pojęcie „położenie geograficzne” znane jest od końca XVIII wieku, kiedy dominowała paradygmat geograficznego determinizmu (wszystko pochodzi z natury i powinno być zmienione, jeśli nie odpowiada jej prawom).

- Położenie makroekonomiczne: określa położenie kraju, regionu lub dużego obszaru ekonomicznego w świecie lub na kontynencie. Uwzględnia dostęp do rynków zbytu, źródeł surowców, dróg transportowych, sytuacji geopolitycznej. - Położenie mezoekonomiczne: opisuje położenie kraju lub grupy krajów. Analizuje powiązania z sąsiednimi regionami, centrami aktywności gospodarczej, infrastrukturą transportową. - Położenie mikroekonomiczne: charakteryzuje położenie określonego miasta, przedsiębiorstwa lub innego lokalnego obiektu. Bada dostęp do zasobów pracy, konsumentów, konkurentów, lokalnej sieci transportowej.

- Centrale PEG: charakteryzuje obiekt położony w centrum aktywności gospodarczej, na przykład w stolicy lub dużym megapolis. Ma dostęp do rynków zbytu, zasobów, dróg transportowych, centrów politycznych. - Peryferyjne PEG: opisuje położenie obiektu na peryferiach przestrzeni ekonomicznej, daleko od głównych centrów aktywności. Może mieć trudności z dostępem do rynków, zasobów, infrastruktury. - Głębokie PEG: charakteryzuje obiekt położony w głębi kraju, daleko od morza lub granic. Może mieć problemy z transportem, dostępem do rynków zbytu. - Ekscentryczne PEG: opisuje położenie obiektu znajdującego się na odległym terytorium, na przykład na wyspie lub w ekstremalnej strefie klimatycznej. Ma specyficzne cechy rozwoju związane z odległością. - Sąsiednie PEG: charakteryzuje obiekt, który graniczy z innymi krajami, regionami lub centrami ekonomicznymi. Ma możliwość rozwoju handlu tranzytowego, współpracy z sąsiadami.

- Transportowo-geograficzne położenie: opisuje dostępność obiektu do dróg transportowych, węzłów, portów, lotnisk. Określa możliwości transportu ludzi, towarów, łączności z innymi regionami. - Przemysłowo-geograficzne położenie: charakteryzuje dostępność obiektu do źródeł surowców, energii, zasobów pracy, rynków zbytu gotowych produktów. Określa możliwości rozwoju przemysłu. - Agronomiczne położenie: opisuje warunki naturalno-klimatyczne, które wpływają na rolnictwo. Uwzględnia urodzajność gleb, klimat, dostęp do wody, meliorację. - Socjalno-geograficzne położenie: charakteryzuje dostępność obiektu do centrów edukacji, nauki, kultury, ochrony zdrowia, rekreacji. Określa możliwości rozwoju kapitału ludzkiego, poprawy jakości życia. - Ekologiczno-geograficzne położenie: opisuje warunki ekologiczne, które wpływają na rozwój obiektu. Uwzględnia poziom zanieczyszczenia, ryzyka naturalne, dostęp do ekologicznie czystych zasobów.

 

Pojęcie „położenie ekonomiczno-geograficzne” zostało zaproponowane przez I. G. Alkina.

Jednak jako pojęcie teorii geografii ekonomicznej zostało sformułowane dopiero w 1929 r. przez M. M. Baranskiego. Analizie tej kategorii poświęcono ponad dwieście publikacji, jednak niektóre jej ważne aspekty wciąż są niewystarczająco zbadane. Największy wkład w jej badania wnieśli M. M. Baranski, E. E. Lejzerowicz, I. M. Majergojz, B. B. Rodoman, O. G. Topczijew i inni naukowcy.

W książce N. P. Oganowskiego „Popularne szkice geografii ekonomicznej ZSRR” (1926)

czytamy: „Położenie geograficzne określa bliskość danego kraju do mórz i oceanów, którymi przebiegają światowe szlaki handlowe, a także do krajów, z którymi stosunki handlowe przynoszą dużą korzyść”.

Ta definicja charakteryzuje tylko pewien przypadek PEG — zarówno z punktu widzenia obiektu (kraju ogólnie), jak i wyłącznie z punktu widzenia wygody międzypaństwowych powiązań gospodarczych.

N. N. Baranski uważał, że PEG ma największe znaczenie metodologiczne: „Miejsce zajmowane przez jakikolwiek obszar, czy to kraj, region, miasto itd. — w systemie geograficznego podziału pracy w dużej mierze określane jest przez położenie ekonomiczno-geograficzne”.

I jeszcze jedna ważna teza N. N. Baranskiego polega na tym, że PEG, podobnie jak aspekty porządku ekonomiczno-geograficznego, powinno być rozpatrywane w planie historycznym. Innymi słowy, położenie ekonomiczno-geograficzne, w przeciwieństwie do położenia matematycznego i położenia fizyczno-geograficznego, jest kategorią historyczną, która powinna być określana w czasie.

W nowoczesnym PEG zakorzenionych jest wiele cech przyszłości, dlatego zbadanie obecnej sytuacji obiektu oznacza w pewnym sensie określenie, jakim obiektem może stać się jutro, czyli znalezienie jednego ze składników prognozy jego rozwoju pod wpływem sił zewnętrznych. (S. M. Majergojz)